“Στην πρώτη δεκαετία του 2000, η μεταποιητική δραστηριότητα συρρικνώθηκε στις Περιφερειακές Ενότητες Καρδίτσας και Τρικάλων. Εντούτοις, μετά, τόσο στην περίοδο της κρίσης, όσο και στην τετραετία 2015-19, μέχρι δηλαδή πριν την επίπτωση της πανδημίας covid, η ανθεκτικότητα και στην συνέχεια η ανάκαμψη της μεταποίησης σε αυτές έδειξαν σημεία μεγαλύτερης δυναμικότητας. Ήδη δε διαμορφώνεται ένας ενισχυόμενος άξονας επιχειρηματικότητας που ευνοείται και από τον νέο οδικό άξονα Ε65, ο οποίος συνδέει την Δυτική Θεσσαλία αφενός με την ευρύτερη περιοχή της Αθήνας και, αφετέρου, μέσω Εγνατίας, με την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία και την Ήπειρο”. Τα παραπάνω διαπιστώνει για τη Δυτική Θεσσαλία μεταξύ άλλων το νέο χωροταξικό πλαίσιο για τη βιομηχανία και την εφοδιαστική αλυσίδα το οποίο είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες της νέας εποχής.
Το προηγούμενο πλαίσιο είχε εγκριθεί το 2008, σε μια εντελώς διαφορετική διεθνή, οικονομική και παραγωγική συγκυρία.
Σήμερα, η Ελλάδα και η Ευρώπη βρίσκονται αντιμέτωπες με νέες προκλήσεις: ενεργειακή ασφάλεια, κρίσιμες πρώτες ύλες, διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες, βιώσιμη ανάπτυξη, τεχνολογικό μετασχηματισμό και ανάγκη μεγαλύτερης παραγωγικής και στρατηγικής ανθεκτικότητας.
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, η βιομηχανία και η εφοδιαστική αλυσίδα αντιμετωπίζονται πλέον όχι αποσπασματικά, αλλά ως κρίσιμες υποδομές οικονομικής ανθεκτικότητας, ανταγωνιστικότητας, στρατηγικής αυτονομίας και εθνικής ασφάλειας της χώρας.
Το νέο ΕΧΠ αναθεωρεί το πλαίσιο του 2008, προκειμένου να το προσαρμόσει στις νέες συνθήκες της οικονομίας, της παραγωγής και του χώρου.
Βασική του κατεύθυνση είναι η σταδιακή μετάβαση από τη διάσπαρτη και άναρχη ανάπτυξη προς πιο οργανωμένες μορφές χωροθέτησης της βιομηχανίας και της εφοδιαστικής δραστηριότητας, με σαφέστερους κανόνες, καλύτερη περιβαλλοντική συμβατότητα και σύγχρονες παραγωγικές υποδομές.
Εχει ενδιαφέρον να καταγράψουμε τις διαπιστώσεις για τη Περιφέρεια Θεσσαλίας όπως αντές περιλαμβάνονται στο νέο ΕΧΠ
Αναπτυξιακή πορεία και προοπτικές
Τρία στοιχεία χαρακτηρίζουν την Περιφέρεια και διαμορφώνουν τις προοπτικές ανάπτυξής της:
• Η θέση της στον κεντρικό κορμό της χώρας και πάνω στον κύριο άξονα ανάπτυξης βορρά-νότου
• Η σημαντική παρουσία του πρωτογενή τομέα, λόγω των εκτεταμένων γεωργικών εκτάσεων, στον οποίο μάλιστα την περίοδο 2010-2018, όταν όλοι οι τομείς της οικονομίας της
χώρας είχαν σημαντικές απώλειες σε όλες σχεδόν τις Περιφέρειες, η Θεσσαλία ανέδειξε μία εξαίρεση πραγματοποιώντας αύξηση 1,2% κατά μέσο ετήσιο όρο.
• Η σημαντική ανάπτυξη της μεταποίησης και της εφοδιαστικής δραστηριότητας.
Είναι μία από τις τέσσερις Περιφέρειες που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος της μεταποιητικής δραστηριότητας στην χώρα φτάνοντας να απορροφούν το 76% της συνολικής μεταποιητικής απασχόλησης: Αττική (39,4%), Κεντρική Μακεδονία (21,6%), Στερεά Ελλάδα (9,0%) και Θεσσαλία (6,1%). Στον βαθμό που θα επιτυγχάνει η πολιτική σχετικής αποκέντρωσης των δραστηριοτήτων μεταποίησης και εφοδιαστικής από την Αθήνα, αναμένεται να κερδίσει μερίδιο στα εθνικά σύνολα σε αυτούς τους δύο τομείς. Η μεταποίηση αναμένεται να αυξάνεται με μέσο ετήσιο ρυθμό μεγαλύτερο του 5% στην περίοδο έως το 2032.
Κλαδικές προοπτικές
Κύριος μεταποιητικός κλάδος, που αντιπροσωπεύει το 58% του κύκλου εργασιών των μεταποιητικών επιχειρήσεων της Περιφέρειας, είναι ο κλάδος τροφίμων, ως αποτέλεσμα και της σημαντικής παρουσίας του πρωτογενή τομέα σε αυτήν.
Σημαντική παρουσία έχει και ο κλάδος κατασκευής μεταλλικών προϊόντων, με εξαίρεση τα μηχανήματα και τα είδη εξοπλισμού, που αντιπροσωπεύει το 10% της απασχόλησης της μεταποίησης στην Περιφέρεια.
Η προοπτική ανάπτυξης της μεταποίησης είναι θετική. Ο κλάδος τροφίμων, παρά την σημαντική ανάπτυξη και κυρίαρχη παρουσία του στην Περιφέρεια, έχει περιθώρια περαιτέρω εξέλιξης. Ωστόσο θα πρέπει να ληφθεί υπόψη και ένας ανασταλτικός παράγοντας στην εξέλιξη αυτή, που είναι η σταδιακή προσαρμογή στα νέα δεδομένα που δημιούργησαν οι καταστροφικές πλημύρες στον κάμπο της Θεσσαλίας.
Σε συσχέτιση με τον κλάδο τροφίμων, αναμένεται να ευνοηθούν και οι κλάδοι πλαστικών προϊόντων και προϊόντων ξύλου, χαρτοποιίας και εκτυπώσεων που παρέχουν τα απαραίτητα υλικά για τη συσκευασία των προϊόντων αγροδιατροφής.
Υπό την επίδραση της ανάκαμψης της οικοδομικής και τουριστικής δραστηριότητας και οι άλλοι σημαντικοί κλάδοι της κατασκευής μεταλλικών προϊόντων και επεξεργασίας μη μεταλλικών ορυκτών αναμένεται να ευνοηθεί.
Η εφοδιαστική δραστηριότητα είχε επίσης πολύ σημαντική ανάπτυξη στην Περιφέρεια στην πρόσφατη περίοδο με ρυθμό ταχύτερο από κάθε άλλη περιφέρεια στην χώρα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και της σημαντικής παραγωγικής βάσης, αλλά και της σχετικής εγγύτητάς της στην Αττική.
Έχει πολύ σημαντικά περιθώρια περαιτέρω εξέλιξης με αποδοτικότερη οργάνωση και αξιοποίηση των νέων μορφών μεταφοράς και γενικότερα των υπηρεσιών που σχετίζονται με την εφοδιαστική, αλλά και με αξιοποίηση της θέσης της Περιφέρειας πάνω στον κυριότερο άξονα χερσαίων μεταφορών, αλλά και με τις σημαντικές υποδομές της για θαλάσσιες μεταφορές από/προς εθνικούς και διεθνείς χώρους. Η βελτίωση των δημοσίων υποδομών, με έμφαση την αξιοποίηση των έργων υποδομής και ειδικά για συνδυασμένες εμπορευματικές μεταφορές αποτελούν προϋπόθεση της περαιτέρω ανάπτυξης.
Ο επιχειρηματικός τομέας όμως παρουσίασε στοιχεία αδυναμίας. Από τους σημαντικούς ενισχυτικούς επενδυτικούς πόρους που είχαν εγκριθεί στην αμέσως προηγούμενη περίοδο απορροφήθηκε μικρό ποσοστό σε νέες επενδύσεις.
Στην ανανέωση της δυναμικής των μεταποιητικών κλάδων, αλλά και του συνόλου της επιχειρηματικής δραστηριότητας αναμένεται να συμβάλει η στρατηγική για:
• Ανάπτυξη συνεργειών προωθώντας στρατηγικές συνεργασίες που θα λειτουργήσουν υποβοηθητικά και στην αποτελεσματικότητα και των υπόλοιπων στρατηγικών
• Εξωστρέφεια, κυρίως με την μορφή ενίσχυσης των επιχειρήσεων με στόχο την προώθηση προϊόντων στο εξωτερικό.
• Ανθεκτικότητα, κυρίως μέσω της ανάπτυξης συνεργειών, καινοτομίας και ψηφιακού μετασχηματισμού των υφιστάμενων μονάδων
• Καινοτομία, κυρίως με την μορφή δημιουργίας συστάδων βιομηχανικής καινοτομίας όπου στο επίκεντρο βρίσκεται ένας σημαντικός αριθμός ΜμΕ (με γεωγραφική ή λειτουργική συσχέτιση) ή μια μεγάλη επιχείρηση με αυξημένη καινοτομική ικανότητα, για την ανάπτυξη ποιοτικών και επώνυμων προϊόντων ολοκληρωμένου κύκλου τοπικής επεξεργασίας
• Πράσινο Μετασχηματισμό
• Ψηφιακό Μετασχηματισμό, κυρίως με την μορφή εκσυγχρονισμού επιχειρήσεων με χαμηλή ψηφιακή ωριμότητα με την ενσωμάτωση τεχνολογιών και συστημάτων ανάλυσης δεδομένων παραγωγής και διοίκησης
Χωροταξικό πρότυπο και ενδοπεριφερειακές
ιδιαιτερότητες ανά Περιφερειακή Ενότητα
Οι κύριοι άξονες ανάπτυξης που διατρέχουν την περιφέρεια είναι ο ΠΑΘΕ- αναπτυξιακός άξονας S, ο άξονας Λάρισα-Τερψιθέα-Φαρκαδόνα- Τρίκαλα, ενώ ολοκληρώθηκε και η κατασκευή του οδικού Άξονα Ε65 ο οποίος λειτουργεί ως άξονας ανάπτυξης της δραστηριότητας περιορίζοντας τις ενδοπεριφερειακές ανισότητες. Σήμερα η ανάπτυξη της μεταποίησης και της εφοδιαστικής πραγματοποιείται, κυρίως γραμμικά στους άξονες της Περιφέρειας που συνδέουν τις έδρες των Περιφερειακών Ενοτήτων, συγκεκριμένα στους άξονες επέκτασης (Λάρισα- Τρίκαλα, Λάρισα-Καρδίτσα και Τρίκαλα -Καρδίτσα) και εντατικοποίησης (Λάρισα- Βόλος). Βόλος και Λάρισα εξακολουθούν λόγω και της υπάρχουσας σημαντικής βιομηχανικής βάσης αλλά και της συμπληρωματικότητας που αναπτύσσουν, να συγκροτούν ένα ισχυρό δίπολο για τον τομέα της βιομηχανίας, η ευρύτερη περιοχή του οποίου ορίζεται ως περιοχή εντατικοποίησης αλλά ταυτόχρονα και στήριξης. Ως περιοχή στήριξης ορίζεται επίσης και η περιοχή βορείως της ΠΕ Λάρισας που εκτείνεται βορειοδυτικά προς τις ΠΕ Τρικάλων και Γρεβενών. Τρίκαλα και Καρδίτσα, λόγω των προοπτικών που διανοίγονται από τη σταδιακή ολοκλήρωση σημαντικών έργων μεταφορικής κυρίως υποδομής που βελτιώνουν σημαντικά τη προσβασιμότητα και προσπελασιμότητα, αλλά και της δυναμικής που καταγράφει η υπάρχουσα βιομηχανική βάση, ορίζουν μία σχετικά ευρεία αλλά όχι πολύ διευρυμένη περιοχή επέκτασης της βιομηχανίας, που αναμένεται να απορροφήσει τη ζήτηση για νέα βιομηχανική γη. Τις ΠΕ Τρικάλων και Καρδίτσας διατρέχει επίσης ο αναπτυξιακός άξονας επέκτασης της Περιφέρειας Θεσσαλίας, στην ευρύτερη περιοχή του οποίου επίσης προωθούνται κατά προτεραιότητα οι ειδικότερες κατευθύνσεις του παρόντος για τη συγκεκριμένη κατηγορία περιοχών. Ο Άξονας αυτός αποσκοπεί
αφενός στη διασύνδεση και στην ενδυνάμωση των σχέσεων με το δίπολο Λάρισας-Βόλου στο ανατολικό τμήμα, αφετέρου, στην αξιοποίηση σημαντικών προοπτικών που διανοίγονται τόσο με τον άξονα διασύνδεσης όσο και με τον αντίστοιχο τον πόλο των Ιωαννίνων στο βόρειο-δυτικό τμήμα.
Η διασύνδεση του διπόλου Λάρισας-Βόλου με άλλους πόλους αποτελεί στρατηγική επιλογή. Στο πλαίσιο αυτό προωθείται κατά προτεραιότητα η διασύνδεσή του με άλλους ισχυρούς πόλους, όπως αυτών των «Άσπρων Σπιτιών». Ουσιαστικό ρόλο στην προωθούμενη διασύνδεση έχουν τα έργα υποδομής συνδυασμένων μεταφορών και η υποστήριξη της παραμονής και επέκτασης δραστηριοτήτων που αναπτύσσουν αλυσίδες αξίας και διακλαδικά συμπλέγματα ή αφορούν τομείς -μεταποίησης και εφοδιασμού- προτεραιότητας της ΕΕ για την αυτονομία, ασφάλεια (πχ. αμυντική βιομηχανία) και πράσινη μετάβαση.
Η ανάπτυξη της μεταποίησης προβλέπεται να πραγματοποιηθεί κυρίως στην ευρύτερη περιοχή των αξόνων-πόλων ανάπτυξης της Περιφέρειας, όπως αυτοί προβλέπεται να διαμορφωθούν (Ε65, ΠΑΘΕ και κάθετες συνδέσεις), με τα Τρίκαλα και την Καρδίτσα να αποτελούν τοπικά κέντρα μεταποίησης αγροτικών προϊόντων, και το Δίπολο Βόλο Λάρισας να αποτελέσουν κέντρα μεταποίησης και εφοδιαστικής. Δίνεται θετική χωροταξική κατεύθυνση για τη στήριξη της βιοτεχνίας στις ορεινές και στις νησιωτικές περιοχές της Περιφέρειας.
Η περαιτέρω βελτίωση των σημερινών υποδομών και δικτύων, όπως και η υποστήριξη των συνδυασμένων εμπορευματικών μεταφορών θα ενισχύσει τον εν λόγω άξονα και εν συνεχεία της Ε.Ο. Πέλλας – Θεσσαλονίκης προς Θεσσαλονίκη.
Παραδοσιακά, η μεταποίηση, αλλά και οι εφοδιαστικές υπηρεσίες της Περιφέρειας είναι συγκεντρωμένες στο δίπολο Λάρισας-Βόλου. Η σταδιακή ανάπτυξη του κλάδου στα δυτικά (Τρίκαλα – Καρδίτσα), πρέπει να υποστηριχθεί από τα υποκείμενα επίπεδα σχεδιασμού, μέσω και του καθορισμού κατάλληλων και επαρκών χρήσεων γης. Ταυτόχρονα προωθείται κατά προτεραιότητα η παραμονή και επέκταση των δυναμικών μονάδων εξαγωγικού χαρακτήρα οι οποίες έχουν επιδοτηθεί από αναπτυξιακούς νόμους.
Στην πρώτη δεκαετία του 2000, η μεταποιητική δραστηριότητα συρρικνώθηκε στις Περιφερειακές Ενότητες Καρδίτσας και Τρικάλων. Εντούτοις, μετά, τόσο στην περίοδο της κρίσης, όσο και στην τετραετία 2015-19, μέχρι δηλαδή πριν την επίπτωση της πανδημίας covid, η ανθεκτικότητα και στην συνέχεια η ανάκαμψη της μεταποίησης σε αυτές έδειξαν σημεία μεγαλύτερης δυναμικότητας. Ήδη δε διαμορφώνεται ένας ενισχυόμενος άξονας επιχειρηματικότητας που ευνοείται και από τον νέο οδικό άξονα Ε65, ο οποίος συνδέει την Δυτική Θεσσαλία αφενός με την ευρύτερη περιοχή της Αθήνας και, αφετέρου, μέσω Εγνατίας, με την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία και την Ήπειρο.
Αντίθετα, η Μαγνησία, παραδοσιακός πόλος μεταποίησης, αποδυναμώνεται και παρουσιάζει σημεία αδυναμίας σε όλη την πρώτη εικοσαετία του 2000. Οι στρατηγικές ανάπτυξης συνεργειών, καινοτομίας και ψηφιακού μετασχηματισμού θα έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις υφιστάμενες μονάδες της Μαγνησίας.
Για όλες όμως τις Περιφερειακές Ενότητες της Θεσσαλίας η ενίσχυση δημιουργίας νέων μονάδων μεταποίησης αποτελεί στόχο που θα συμβάλει στην ανανέωση και επέκταση του συμπλέγματος οικονομικών δραστηριοτήτων σε αυτές.
Οργανωμένη χωροθέτηση μεταποίησης και εφοδιαστικής
Γενική επιδίωξη είναι να ενθαρρυνθεί η εγκατάσταση επιχειρήσεων εντός οργανωμένων υποδοχέων και να προσελκυστεί πολύ μεγαλύτερο μέρος της νέας επιχειρηματικής δραστηριότητας μεταποίησης και εφοδιαστικής.
Έως την ανάπτυξη και λειτουργία νέων οργανωμένων υποδοχέων, προτεραιότητα δίδεται στις περιοχές με θεσμοθετημένες χρήσεις γης στις οποίες θα πρέπει να δίδονται ιδιαίτερα χωροθετικά κίνητρα για την προσέλκυση νέων επενδύσεων. Απαραίτητη προϋπόθεση για την ενεργοποίηση των Επιχειρηματικών Πάρκων και εν γένει οργανωμένων υποδοχέων της Περιφέρειας, είναι η προηγούμενη ανάπτυξη κατάλληλων εξωτερικών-δημόσιων υποδομών και δικτύων που θα επιτρέψουν την εν συνεχεία κατασκευή και σύνδεση των δικτύων που κατασκευάζονται με ευθύνη του φορέα ανάπτυξης-διαχείρισης, στο εσωτερικό των υποδοχέων.
Ειδικότερα, προτείνεται η κατά προτεραιότητα ένταξη στους αναπτυξιακούς σχεδιασμούς των αρμόδιων κατά περίπτωση δημόσιων φορέων, έργων αναβάθμισης των δημόσιων υποδομών που υποστηρίζουν τους οργανωμένους υποδοχείς της Θεσσαλίας—στιςΒΙ.ΠΕ. Βόλου (Α’ και Β’), στη ΒΙ.ΠΕ. Λάρισας και Καρδίτσας, καθώς και στα Επιχειρηματικά Πάρκα Αλμυρού και Λάρισας — με έμφαση σε έργα οδικής πρόσβασης, σιδηροδρομικής σύνδεσης, ενεργειακών υποδομών και λοιπών δικτύων κοινής ωφέλειας.
Σήμερα αναπτυγμένοι Ο.Υ.Μ.Ε.Δ. που έχουν προσελκύσει αξιόλογο αριθμό επιχειρήσεων, αλλά και με περιθώρια να υποδεχθούν επιπλέον παραγωγικές μονάδες, υπάρχουν στη Λάρισα (ΒΙΠΕ Συκουρίου), τον Βόλο (α’ ΒΙΠΕ και ΒΙΟΠΑ Διμηνίου και β’ ΒΙΠΕ Βελεστίνου) και στην Καρδίτσα (ΒΙΠΕ Γοργοβιτών), ενώ στα Τρίκαλα η ΒΙΠΕ Φαρκαδόνας έχει θεσμοθετηθεί, αλλά τα έργα δεν έχουν ξεκινήσει ακόμη. Στο παρόν πλαίσιο οι ανάγκες σε οργανωμένους υποδοχείς εκτιμώνται περίπου 3,8 χιλ. στρ για νέα ΕΠ και 1.500 στρ. εντός των υφιστάμενων Ο.Υ.Μ.Ε.Δ.
Παράλληλα, εκτιμάται ότι στην δεκαετία έως το 2032, η ανάπτυξη της εφοδιαστικής στην Περιφέρεια μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετη ζήτηση για 400 περίπου στρέμματα οργανωμένων χώρων εγκατάστασης εφοδιαστικών μονάδων, ενώ επιπλέον θα απαιτηθούν περί τα 600 στρέμματα για την διαχείριση χύμα στερεών και υγρών φορτίων, πολλά από τα οποία θα διευθετηθούν σε ειδικά αδειοδοτημένες μεγάλες μονάδες που ήδη λειτουργούν, ορισμένες με μέτωπο στην θάλασσα και με ίδιες λιμενικές εγκαταστάσεις.
Οι νέοι υποδοχείς θα πρέπει να αναζητηθούν κατά προτεραιότητα σε περιοχές με βάση τις υπάρχουσες συγκεντρώσεις και την δυναμική δημιουργίας νέων μονάδων.
Εκτός σχεδίου συγκέντρωση παραγωγικών μονάδων
Δίδεται κατεύθυνση να εφαρμοστούν από τον υποκείμενο σχεδιασμό οι οριζόντιες κατευθύνσεις για την προστασία της ΑΓΥΠ και του περιορισμού της εκτός σχεδίου δόμησης με την επιφύλαξη των ορεινών και νησιωτικών περιοχών. Ιδιαίτερη μέριμνα αποδίδεται στην αποφυγή μεμονωμένης χωροθέτησης στην ευρεία περιοχή των αξόνων ανάπτυξης και των επαρχιακών οδών που συνδέουν τα μεγάλα αστικά κέντρα της Περιφέρειας. Σημειώνεται ότι στις ΠΕ Καρδίτσας και Τρικάλων το σύνολο των προσδιοριζόμενων ως ΑΒΣ περιοχών έχει αναπτυχθεί και εκτός θεσμοθετημένης ζώνης. Από την άλλη πλευρά Μαγνησία και Λάρισα παρουσιάζουν κάποιες από τις ΑΒΣ εντός θεσμοθετημένων ζωνών.
Όπως και στο πρώτο ΕΧΠ-Β, αλλά και στο Περιφερειακό Χωροταξικό Πλαίσιο, στόχο και κατεύθυνση αποτελεί η διαμόρφωση πολιτικής για τη διάσπαρτη χωροθέτηση των μονάδων, καθώς παρατηρούνται άτυπες εκτός σχεδίου συγκεντρώσεις που χρειάζονται εξυγίανση περιμετρικά των μεγάλων πόλεων, κυρίως κατά μήκος των οδικών αξόνων.
Έχουν καταγραφεί ΑΒΣ στην Περιφέρεια έκτασης 18.255 στρεμμάτων. Εξ αυτών, τα 5.344 στρέμματα χαρακτηρίζονται ως συνεκτικές συγκεντρώσεις, κυρίως στον άξονα Βόλου-Λάρισας, αλλά και σε περιοχές κοντά στα υπόλοιπα μεγαλύτερα και μικρότερα αστικά κέντρα της Περιφέρειας. Στα υπόλοιπα 12.911 στρέμματα είναι λιγότερο πυκνή η συγκέντρωση βιομηχανίας.
Τίθεται στόχος εξυγίανσης 1.600 στρεμμάτων ΑΒΣ έως το 2032 με σταδιακή μετατροπή τους σε οργανωμένους χώρους λειτουργίας των υφιστάμενων μονάδων και υποδοχής και νέων.
Η εκτός σχεδίου μελλοντική εγκατάσταση μονάδων μεταποίησης και εφοδιαστικής αποθαρρύνεται με υιοθέτηση μέτρων ελέγχου της χωροταξικής, πολεοδομικής και περιβαλλοντικής συμβατότητας εγκατάστασης και λειτουργίας νέων μονάδων.
