Κρεμασμένη στα 1.000 μέτρα υψόμετρο, μέσα στο άγριο και απροσπέλαστο ανάγλυφο των Αγράφων, η Ιερά Μονή Παναγίας Σπηλιάς είναι γνωστή σε όλους. Ωστόσο, λίγοι γνωρίζουν ότι στους πέτρινους τοίχους της, κρύβει έργα του 18ου αιώνα που συνδέουν τα Αγραφα με το Βουκουρέστι.
Στο μεγάλο Καθολικό της Ζωοδόχου Πηγής, το οποίο ανεγέρθη το 1736, φυλάσσεται μια εξαιρετικής τέχνης φορητή εικόνα του Ένθρονου Χριστού, φιλοτεχνημένη το 1737. Στο κάτω μέρος της εικόνας, μια ιδιόχειρη επιγραφή σε άπταιστα ελληνικά αποκαλύπτει την ταυτότητα του δημιουργού της:
«…διά χειρός του ελαχίστου Θεοδώρου από την Μεγαλοβλαχίαν εκ κώμης Βουκουρέστι».
Η ανακάλυψη αυτή, η οποία έχει τεθεί στο μικροσκόπιο της σύγχρονης αρχαιολογικής και ιστορικής έρευνας αποδεικνύει ότι ο ζωγράφος Θεόδωρος ταξίδεψε από τις παραδουνάβιες ηγεμονίες απευθείας στα Άγραφα.
Οι μελέτες του καθηγητή Ι. Τσιουρή ο οποίος ήταν ένας από τους εισηγητές του επιστημονικού συνεδρίου για τα Αγραφα που έγινε πρόσφατα στην Καρδίτσα, επιβεβαιώνουν αυτή τη σύνδεση.
Στην εισήγηση που παρουσίασε στο συνέδριο ο κ. Τσιουρής μεταξύ άλλων τόνισε: “ Παρά την απώλεια της κτητορικής επιγραφής, η ανέγερση του ναού το 1736 και η χρονολόγηση των δεσποτικών εικόνων στα 1736–1737 προσφέρουν ασφαλή χρονολογικά δεδομένα για τη διακόσμηση του μνημείου.
Το εικονογραφικό πρόγραμμα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της παρουσίας σπάνιων θεμάτων για τον ελλαδικό χώρο, όπως η απεικόνιση δεκαπέντε προσχισματικών Παπών στον τρούλλο και η παράσταση της Neopalimaja Cupina, δηλαδή της ρωσικής εικονογραφικής εκδοχής της Καιόμενης Βάτου. Τα στοιχεία αυτά σε συνδυασμό με συγκεκριμένα τεχντοτροπικά χαρακτηριστικά συνδέουν άμεσα τον τοιχογραφικό διάκοσμο με τη ζωγραφική παράδοση του 18ου αιώνα στη Ρουμανία εντάσσοντας το έργο στο πλέον σημαντικό Εργαστήριο ζωγραφικής του 18ου αιώνα στη Θεσσαλία, το Εργαστήριο της Αγιάς.
Κομβικής σημασίας για την αναγνώριση του ζωγράφου είναι οι δεσποτικές εικόνες του τέμπλου, οι οποίες φέρουν την υπογραφή του Θεοδώρου από την Αγιά, ο οποίος, όμως, τονίζει, συγχρόνως, την προέλευσή του από το Βουκουρέστι. Τα κοινά εικονογραφικά και τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά εικόνων και τοιχογραφιών οδηγούν στην ταύτιση του ζωγράφου του καθολικού με τον Θεόδωρο, αναδεικνύοντας τη σημασία της παρουσίας ενός καλλιτέχνη με άμεση επαφή με το καλλιτεχνικό περιβάλλον του Βουκουρεστίου των πρώτων δεκαετιών του 18ου αιώνα”.
Οι ιστορικοί τέχνης συνδέουν τον Θεόδωρο από το Βουκουρέστι με τον μετέπειτα διάσημο ιερέα-ζωγράφο Θεόδωρο από την Αγιά Λάρισας.
Η Αγιά, ως σπουδαίο οικονομικό κέντρο παραγωγής μεταξιού, διατηρούσε ισχυρό δίκτυο εμπόρων με τη Ρουμανία. Μέσω αυτών των εμπορικών δρόμων, οι δύο ζωγράφοι συνεργάστηκαν, δημιούργησαν σχολή και «μπόλιασαν» την τοπική τέχνη. Για τα επόμενα 30 χρόνια (1734–1762), το εργαστήριο αυτό κυριάρχησε σε ολόκληρη τη Θεσσαλία, τα Άγραφα και τη Μακεδονία, αλλάζοντας μια για πάντα το πρόσωπο της μεταβυζαντινής αγιογραφίας.
Σήμερα, η Μονή Σπηλιάς παραμένει ένας τόπος θρησκευτικού και ιστορικού δέους, προσβάσιμη μέσω μιας διαδρομής άγριας ομορφιάς από το Μουζάκι Καρδίτσας. Οι επισκέπτες που φτάνουν ως εδώ για να προσκυνήσουν τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Σπηλιώτισσας (που βρέθηκε το 1064), έχουν την ευκαιρία να αντικρίσουν από κοντά το περίτεχνο επιχρυσωμένο τέμπλο του 1779 και, φυσικά, τα έργα του Θεοδώρου που γεφυρώνουν την Καρδίτσα με το Βουκουρέστι.
Τ.Σ.
