Πώς αντιμετωπίζονται οι προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής στην ευρωπαϊκή γεωργία – Παραδείγματα από την Ελλάδα.
Μια νέα δύσκολη πραγματικότητα συνθέτει η κλιματική αλλαγή για την ευρωπαϊκή γεωργία με τις προβλέψεις να προδιαγράφουν ένα δυσοίωνο μέλλον για την παραγωγή και τους αγρότες.
Ήδη οι συνέπειες είναι ορατές, ιδιαίτερα για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης όπως η Ελλάδα. Ξηρασίες, καύσωνες, υποβάθμιση βοσκοτόπων, μείωση αποδόσεων και αυξανόμενο κόστος παραγωγής συνθέτουν την εικόνα για τον πρωτογενή τομέα. Σύμφωνα με τις προβλέψεις επιστημονικών οργανισμών και της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC), οι πιέσεις αυτές αναμένεται να ενταθούν σημαντικά έως τα μέσα και το τέλος του 21ου αιώνα.
Για κάθε βαθμό αύξησης της θερμοκρασίας πάνω από τα ιστορικά επίπεδα, οι αποδόσεις σιταριού και αραβοσίτου μπορεί να μειωθούν από 3% έως 10%
Οι μεταβολές στις βροχοπτώσεις και τη θερμοκρασία επηρεάζουν άμεσα τους υδάτινους πόρους καθώς και τη ροή και την ποιότητα των επιφανειακών υδάτινων συστημάτων, με τους υγροτόπους να είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι σε αυτές τις αλλαγές. Το IPCC (Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή) προβλέπει καλοκαιρινά ελλείμματα νερού, τα οποία θα μπορούσαν να καταστήσουν ορισμένες καλλιέργειες ακόμη και μη βιώσιμες χωρίς συστηματική άρδευση. Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη στις μεσογειακές χώρες, όπου τα καλοκαιρινά ελλείμματα νερού γίνονται ολοένα συχνότερα.
Επιπτώσεις στις αποδόσεις βασικών καλλιεργειών
Οι επιπτώσεις αναμένεται να επηρεάσουν αισθητά τις αποδόσεις βασικών καλλιεργειών. Μελέτες εκτιμούν ότι για κάθε βαθμό αύξησης της θερμοκρασίας πάνω από τα ιστορικά επίπεδα, οι αποδόσεις σιταριού και αραβοσίτου μπορεί να μειωθούν από 3% έως 10%. Παράλληλα, η αυξημένη συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα ενδέχεται να μειώσει την περιεκτικότητα των σπόρων σε πρωτεΐνες και θρεπτικά συστατικά, επηρεάζοντας όχι μόνο την παραγωγή αλλά και την ποιότητα των τροφίμων.
Αντίστοιχα, το χειμώνα, οι αυξημένες βροχοπτώσεις μπορούν να προκαλέσουν περίσσεια ποσότητα νερού, οδηγώντας σε καταπόνηση λόγω υπερχείλισης/κορεσμού του εδάφους με νερό και σε μειώσεις των αποδόσεων ανάλογες με εκείνες που προκαλούνται από τις καλοκαιρινές ξηρασίες.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, ο κύκλος παραγωγής των καλλιεργειών θα υποστεί σημαντικές αλλοιώσεις. Η αύξηση των θερμοκρασιών μπορεί να συντομεύσει τις περιόδους ανάπτυξης των φυτών, οδηγώντας σε μειωμένη συσσώρευση βιομάζας και χαμηλότερες αποδόσεις.
Επιπλέον, ορισμένες καλλιέργειες που βασίζονται στις χαμηλές χειμερινές θερμοκρασίες για την εαρινοποίηση ενδέχεται να χάσουν τις βέλτιστες κλιματικές συνθήκες που απαιτούνται για τον κύκλο ανθοφορίας τους, όπως έχει παρατηρηθεί σε ορισμένα οπωροφόρα δέντρα.
Ωστόσο, η επιμήκυνση της καλλιεργητικής περιόδου ενδέχεται να επιτρέψει πολλαπλούς κύκλους καλλιέργειας ετησίως σε ορισμένες περιοχές. Συνολικά, αναμένεται μια μετατόπιση των ζωνών καλλιέργειας προς τον βορρά, η οποία θα μπορούσε να παρουσιάσει νέες ευκαιρίες, αλλά εις βάρος της μειωμένης συνολικής παραγωγικότητας στη Νότια Ευρώπη.
Εξάπλωση παρασίτων και ασθενειών
Η κλιματική αλλαγή όμως δεν περιορίζεται μόνο στις καλλιέργειες. Οι αυξημένες θερμοκρασίες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την εξάπλωση παρασίτων και ασθενειών σε περιοχές όπου μέχρι πρόσφατα δεν εμφανίζονταν. Οι Ευρωπαίοι παραγωγοί βρίσκονται αντιμέτωποι με συχνότερες και σοβαρότερες προσβολές, γεγονός που αυξάνει το κόστος φυτοπροστασίας και ενισχύει την αβεβαιότητα στον αγροτικό τομέα.
Μεταξύ 10% και 34% των παγκόσμιων εκτάσεων που είναι σήμερα κατάλληλες για γεωργία ενδέχεται να καταστούν ακατάλληλες έως το τέλος του αιώνα
Αντίστοιχα, στις κτηνοτροφικές περιοχές, οι επιπτώσεις των κυμάτων καύσωνα και των επαναλαμβανόμενων ξηρασιών είναι ήδη εμφανείς. Τα γεγονότα αυτά μειώνουν την παραγωγικότητα των βοσκοτόπων και τη διαθεσιμότητα ζωοτροφών, ενώ επηρεάζουν άμεσα την ευζωία των ζώων και τις ζωοτεχνικές επιδόσεις.
Η εντατικοποίηση των ακραίων κλιματικών φαινομένων θα αυξήσει επίσης τη διάβρωση του εδάφους, την απορροή υδάτων και τις λασπορροές, οδηγώντας σε σταδιακή απώλεια αγροτικής γης. Σύμφωνα με το IPCC, μεταξύ 10% και 34% των παγκόσμιων εκτάσεων που είναι σήμερα κατάλληλες για γεωργία ενδέχεται να καταστούν ακατάλληλες έως το τέλος του αιώνα λόγω αυτών των φαινομένων.
Τέλος, αυξάνοντας τους παγκόσμιους κινδύνους παραγωγής, τα φαινόμενα αυτά θα συμβάλουν στην έντονη αστάθεια των τιμών των γεωργικών αγορών, επιτείνοντας τις απώλειες για τους αγρότες και εκθέτοντας περαιτέρω τον τομέα στις αβεβαιότητες που σχετίζονται με το κλίμα.
Τα παραδείγματα από την Ελλάδα
Όμως τι συμβαίνει στην Ελλάδα; Στην έρευνα αυτή, η οποία εκπονήθηκε εν όψει του νέου προγραμματισμού της ΚΑΠ μετά το 2027, παρατίθενται χαρακτηριστικά παραδείγματα για το πώς αντιμετωπίζονται οι προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής.
Τα παρατεταμένα κύματα καύσωνα και οι επαναλαμβανόμενες ξηρασίες μειώνουν την παραγωγικότητα των βοσκοτόπων και τη διαθεσιμότητα ζωοτροφών. Στη μελέτη αναφέρεται ως παράδειγμα η περίπτωση ενός Έλληνα κτηνοτρόφου, για το πώς η κλιματική αλλαγή είναι απειλή για την οικονομική βιωσιμότητα.
Σύμφωνα με το παράδειγμα, ένας Έλληνας κτηνοτρόφος διατηρεί μια ημι-εκτατική εκτροφή προβάτων με 120 ζώα, σε μια ημιορεινή κοινότητα. Διαθέτει μόνο έναν απλό, τυπικό στάβλο (δηλ. στέγη από λαμαρίνα, τοίχους από τσιμεντόλιθους, ανοίγματα στις τρεις πλευρές) και αφήνει τα ζώα ελεύθερα για βοσκή σε κοντινά βοσκοτόπια. Καλλιεργεί επίσης 10 εκτάρια (100 στρέμματα) χορταριού και βρώμης για ζωοτροφές. Για τη διατροφή των ζώων χρησιμοποιεί καρπό αραβοσίτου (καλαμπόκι), συμπυκνωμένα μίγματα, σανό και μηδική (τριφύλλι) που αγοράζει από τοπικούς εμπόρους. Πουλάει το σύνολο της παραγωγής γάλακτος σε μια ιδιωτική γαλακτοκομική και τυροκομική μονάδα.
Η αύξηση της θερμοκρασίας είχε ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση των βοσκοτόπων. Για να αποφύγει τη διατροφή του κοπαδιού του με δαπανηρές ζωοτροφές, αποφάσισε να αλλάξει την περιοχή βοσκής του. Μετακινήθηκε 35 χιλιόμετρα μακριά από την προηγούμενη τοποθεσία του και, καθώς ο νέος βοσκότοπος περιλαμβάνει τόσο άγριο χορτάρι όσο και μικρούς θάμνους, αποφάσισε να διαφοροποιήσει το κοπάδι του αγοράζοντας 20 κατσίκες, μιας και αυτές προτιμούν να βόσκουν τη θαμνώδη βλάστηση αντί για το χορτάρι. Επιπλέον, μείωσε τις εισροές του: τη χρήση λιπασμάτων, παρασιτοκτόνων και ζιζανιοκτόνων για τα χωράφια με τη βρώμη, καθώς και τη χρήση φαρμάκων/εμβολίων για το ζωικό κεφάλαιο.
Ως κύριους οδηγούς που παρακίνησαν τις αλλαγές αυτές, η μελέτη εντοπίζει:
- Προσδιορισμός της πρόκλησης: Η κλιματική αλλαγή έχει σημαντικό αντίκτυπο στην παραγωγικότητα των εκτάσεών του και του κοπαδιού του. Μειώνοντας την απόδοση της βρώμης, αυξάνοντας τον αριθμό των νεκρών νεογέννητων ζώων και υποβαθμίζοντας τους βοσκοτόπους, αποτελεί απειλή για την οικονομική βιωσιμότητα της εκμετάλλευσης.
- Κόστη και οφέλη: Ο κτηνοτρόφος έπρεπε να προσαρμόσει τις πρακτικές του, να διαφοροποιηθεί και να μειώσει τα έξοδά του προκειμένου να διατηρήσει την κερδοφορία της εκμετάλλευσής του.
Η κατανόηση της πρόκλησης και η προσαρμογή
Ένα ακόμη παράδειγμα που χρησιμοποιείται στην έρευνα αφορά και πάλι την Ελλάδα, για το πώς οι αγρότες πρέπει να ιεραρχήσουν την πιο επείγουσα πρόκληση ανάμεσα σε όλες όσες αντιμετωπίζουν, αναδεικνύοντας τον ρόλο της τεχνολογικής προσαρμογής.
Το παρακάτω παράδειγμα από την Ελλάδα δείχνει ότι ο αγρότης ήταν σε θέση, με βάση τις γνώσεις του, να προσδιορίσει την πρόκληση, δηλαδή τον κίνδυνο που εγκυμονεί η ζέστη. Σύμφωνα με την περίπτωση που εξετάζεται, από το 2015, ένας 38χρονος Έλληνας κτηνοτρόφος διευθύνει μια ημι-εντατική εκμετάλλευση προβάτων με 1.500 πρόβατα δύο φυλών, σε συνεργασία με τον αδελφό του. Η εκμετάλλευση είναι πιστοποιημένη βιολογική, με σύγχρονες μεταλλικές υποδομές, πάνελ οροφής με μόνωση στο μισό στάβλο, αμελκτήριο με πάνελ με μόνωση και χώρο για την αποθήκευση ζωοτροφών. Παράγει τις δικές του ζωοτροφές, φτιάχνει τα δικά του μίγματα και πουλάει μέρος αυτής της παραγωγής σε άλλους αγρότες.
Συνειδητοποίησε ότι έπρεπε να βελτιώσει τις συνθήκες στον στάβλο που επιδεινώνονταν για τα ζώα και να διασφαλίσει ότι το ζωικό του κεφάλαιο είναι υγιές και παραγωγικό. Πριν από τρία χρόνια, εγκατέστησε 13 απλούς ηλεκτρικούς ανεμιστήρες οροφής προκειμένου να δημιουργήσει και να διατηρήσει μια ροή αέρα και να απαλλαγεί από τις μύγες.
Παρακινήθηκε από το χαμηλό κόστος για τον εν λόγω εξοπλισμό και τις συνδέσεις, καθώς και από το χαμηλό επίπεδο κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας. Εκείνη την εποχή, η επένδυση δεν περιλάμβανε σύστημα αερισμού, καθώς πίστευε ότι τα πλευρικά ανοίγματα σε όλο το μήκος του στάβλου θα ήταν αρκετά για να παρέχουν αερισμό και να μειώσουν τις θερμοκρασίες κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και των καυσώνων. Ωστόσο, καθώς οι υψηλές θερμοκρασίες διατηρούνταν για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, οι συνθήκες του περιβάλλοντος δεν διέφεραν και πολύ από εκείνες μέσα στον στάβλο.
Στη συνέχεια, του προτάθηκε από έναν τεχνικό σύμβουλο της ιδιωτικής γαλακτοβιομηχανίας να λάβει την πιστοποίηση WELFARE (για την καλή διαβίωση των ζώων, από την COSMOCERT). Οι απαιτήσεις για την πιστοποίηση περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, βελτιωμένο αερισμό. Έτσι, σχεδιάζει να μεταβεί σε ένα πλήρως αυτόματο σύστημα ανοίγματος/κλεισίματος συνδεδεμένο με αερισμό και αισθητήρες για τις συνθήκες στο εσωτερικό του στάβλου, να διερευνήσει τη χρήση ανεμιστήρων που ωθούν τον αέρα και να βελτιώσει ολόκληρο το κτίριο, να μονώσει την οροφή και τους τοίχους με πολυουρεθάνη και ξύλινες κατασκευές (για την αποφυγή της οξείδωσης του μετάλλου από τα ζωικά απόβλητα) και να προσθέσει κλιματισμό στο αμελκτήριο προκειμένου να ελέγχει τη θερμοκρασία όταν τα ζώα περιμένουν τη σειρά τους για άρμεγμα.
Κύριοι οδηγοί που παρακίνησαν τις αλλαγές:
- Γνώση και προσδιορισμός της πρόκλησης: Οι σπουδές και οι γνώσεις του τού επέτρεψαν να προσδιορίσει τον κίνδυνο που σχετίζεται με τις επιδεινούμενες συνθήκες του στάβλου. Με βάση τις πληροφορίες που βρήκε, υιοθέτησε μια αρχική προσαρμογή, και στη συνέχεια μια δεύτερη, βασισμένη σε τεχνικές πληροφορίες από έναν επαγγελματία του κλάδου.
- Κόστη και οφέλη: Στις δύο καταστάσεις, στάθμισε το κόστος και τα οφέλη. Ωστόσο, η δεύτερη προσαρμογή ήταν πιο εμπεριστατωμένη όσον αφορά την πιστοποίηση και το κόστος των νέων επενδύσεων, το οποίο ήταν πολύ μικρό σε σύγκριση με το συνολικό κεφάλαιο που είχε ήδη επενδύσει, την αξία της εκμετάλλευσης και τα οφέλη στην υγεία και την παραγωγικότητα των ζώων.
OT.gr
