ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗ
ΤΖΕΝΗ ΣΟΥΛΤΑΝΙΑ
Ο Κώστας Βαρώτσος δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Είναι ο άνθρωπος πίσω από τον “Δρομέα” και δεκάδες άλλα εμβληματικά έργα σε όλο τον κόσμο. Ο διεθνούς φήμης γλύπτης βρέθηκε στην Καρδίτσα την περασμένη εβδομάδα με αφορμή το 41ο Πανελλήνιο Φεστιβάλ Ερασιτεχνικού Θεάτρου της Καρδίτσας. Τον συναντήσαμε στη Δημοτικη Πινακοθήκη και είχαμε μαζί του μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για τα δημόσια έργα τέχνης, τη χωροθέτησή τους, τους…εχθρούς τους. Μιλήσαμε για την επιλογή του να χρησιμοποιεί κυρίως το γυαλί αλλά και τον ορίζοντά του.
Η συνέντευξη…
Κύριε Βαρώτσο, αυτές τις μέρες έχει ανοίξει εδώ στην Καρδίτσα μια μεγάλη συζήτηση για τη χωροθέτηση ενός μνημείου για τους Καρδιτσιώτες που σκοτώθηκαν μαχόμενοι τη δεκαετία του ’40. Θέλω να ρωτήσω εσάς, πόση σημασία έχει η χωροθέτηση ενός μνημείου για αυτό που συμβολίζει;
Η χωροθέτηση ενός έργου σε έναν χώρο είναι πολύ σημαντικό πράγμα. Τα έργα πρέπει να έχουν σχέση με τον τόπο. Όχι μόνο ιστορικά, αλλά και φορμαλιστικά και πολιτισμικά. Πρέπει δηλαδή να μπορούν να έχουν μια οργανική σχέση με τον τόπο. Έτσι; Ο καλύτερος τρόπος για να χωροθετηθεί ένα έργο σωστά και οργανικά με τον τόπο και να μπορέσει να είναι μέρος του τόπου και να εκφράσει αυτό που θέλει να εκφράσει πρέπει να αφεθεί ελεύθερα στον καλλιτέχνη. Πρέπει να ζητηθεί η γνώμη του καλλιτέχνη. Οχι οι υπάλληλοι ενός Δήμου ή οι άνθρωποι που παρήγγειλαν το έργο. Δεν πρέπει να έχουν λόγο αυτοί. Τον λόγο τον έχει ο καλλιτέχνης, ο οποίος θα μελετήσει τον χώρο, θα μελετήσει τον τόπο και θα δει πώς, πού το έργο λειτουργεί καλύτερα.
Για να καταλάβετε στο ΓΕΣ ο υπουργός πολιτισμού Αμύνης, ο κύριος Δένδιας, μου είπε κάνε μου μια πρόταση για το έργο. Όχι μόνο δεν με εμπόδισε, δεν μου έδωσε εντολές ή επιθυμίες ή οτιδήποτε άλλο. Με άφησε τελείως ελεύθερο. Μου έδωσε όλες τις δυνατότητες να κάνω ένα έργο όπως πρέπει. Έτσι, όπως είχα στο μυαλό μου. Αυτό είναι. Πρέπει να βοηθηθεί ο καλλιτέχνης που έχει τον πρώτο λόγο. Θα έπρεπε να έχει τον πρώτο λόγο για την τοποθέτηση του έργου του.
Πολύ συχνά ένα νέο έργο σε δημόσιο χώρο προκαλεί αντιδράσεις, συζητήσεις. Πώς νιώθει ένας δημιουργός γι’ αυτό;
Κοιτάξτε, όταν υπάρχει μια δράση υπάρχει και μια αντίδραση. Πάντα. Δεν μπορεί δηλαδή να μην υπάρχει αντίδραση. Ακόμα και όταν υψώσεις τη φωνή σου σε έναν χώρο, δημιουργεί μια αντίδραση στον χώρο. Ο κόσμος αντιδράει και κάνει σουσουρο. Θέλω να πω, τα πράγματα αυτά είναι συνδεδεμένα με αυτό που λέγεται δράση και αντίδραση.
Είναι και ζητούμενο για κάποιους καλλιτέχνες να προκαλέσουν με ένα έργο, να προκαλέσουν συζήτηση;
Είναι λάθος αυτό νομίζω. Το να ζητήσεις να κάνεις μια πρόκληση για την πρόκληση ας πούμε. Αυτό το πράγμα είναι λάθος και χυδαίο. Γιατί δεν πρέπει να προκαλείς τον κόσμο. Πρέπει να κάνεις έργο. Το έργο δεν είναι γεννημένο για να προκαλέσει. Το έργο φτιάχνεται για να ενεργοποιήσει το αντιληπτικό σύστημα του κόσμου, ο οποίος μέσα από το έργο μπορεί να δει την πραγματικότητα με έναν πιο άμεσο και διαφορετικό τρόπο. Εξασκεί δηλαδή το αντιληπτικό σύστημα του κόσμου. Δηλαδή βοηθάει στην καλλιέργειά του. Οπότε αυτός είναι ο ρόλος του έργου. Δεν είναι ο ρόλος του έργου να προκαλεί.
Τα έργα που εκτίθενται σε δημόσιους χώρους είναι εκτεθειμένα και στο ανθρώπινο χέρι. Δεν ξέρω αν τα δικά σας έργα έχουν βανδαλιστεί. Έχω την αίσθηση πως όχι. Αλλά πώς νιώθει ένας δημιουργός όταν βλέπει ένα έργο του κατεστραμμένο, παρατημένο, βαμμένο;
Κοιτάξτε, έχω πει επανειλημμένα ότι τα έργα τέχνης δεν κινδυνεύουν από τον κόσμο, αλλά κινδυνεύουν από την εξουσία. Η εξουσία από τη στιγμή που δεν αντιλαμβάνεται τη σημαντικότητα ενός έργου, τότε το παρατάει, δεν το φροντίζει, δεν το αγαπάει και αυτό μεταφέρεται στον κόσμο ο οποίος νομίζει ότι είναι ένας σκουπιδότοπος που μπορεί να τον βανδαλίσει, να τον κάνει ό,τι θέλει. Δεν κινδυνεύουν από τον κόσμο. Από την εγκατάλειψη κυρίως από τους ανθρώπους που έχουν την ευθύνη. Την ευθύνη την έχει η εξουσία, η εκάστοτε εξουσία. Είτε δήμος είναι αυτό, είτε υπουργείο πολιτισμού είναι αυτό, η πολιτική εξουσία γενικότερα.
Κάποιοι λένε ότι αυτή είναι και η μοίρα ενός δημόσιου έργου.
Εμένα δεν μου έχουν βανδαλίσεει ποτέ ένα έργο. Το έχουν παρατήσει βέβαια, στη Θεσσαλονίκη ένα έργο μου, που με δικιά μου εντολή αποσύρθηκε.
Ναι, συμβαίνει. Συμβαίνει, αλλά δεν είναι ότι το πείραξε ο κόσμος. Η εξουσία το παράτησε, δεν το φροντίσανε και αναγκάστηκα και το απέσυρα.
Το έχετε κάνει αυτό;
Όλα τα έχω κάνει.
Αυτοί όμως που προκαλούν αυτές τις φθορές όταν τις προκαλούν είναι κυρίως οι νέοι. Πώς μπορούν οι νέοι να έρθουν πιο κοντά στην τέχνη, να την εκτιμήσουν, να εκτιμήσουν τον δημιουργό, τη δημιουργία;
Σωστό είναι αυτό που λέτε. Στις μέρες μας κιόλας. Σωστό είναι αυτό που λέτε, ότι θα έπρεπε οι νέοι να είναι πιο κοντά στην τέχνη, αλλά πρέπει και οι καλλιτέχνες να έρθουν κοντά στους νέους και να εκτιμήσουν και να ακούσουν και να κάνουν ένα έργο για αυτούς και όχι για τον εαυτό τους.
Πιστεύετε δηλαδή ότι τα έργα που βανδαλίζονται δεν “μιλάνε” κιόλας;
Συνήθως τα έργα που βανδαλίζονται είναι έργα τα οποία δεν έχουν λάβει υπόψη τους τον τόπο και την πολιτισμική διαστρωμάτωση του χώρου. Οπότε κλωτσάνε μέσα στον χώρο, ενοχλούν, δημιουργούν αρνητική ενέργεια.
Κύριε Βαρώτσό, γιατί γυαλί;
Γιατί είχα σκοπό να χρησιμοποιήσω τον χώρο, το κενό του χώρου, ως υλικό. Το γυαλί ήταν το μόνο υλικό που μου έδινε αυτή τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσω το κενό του χώρου σαν υλικό.
Ένα έργο σας που όλοι ξέρουν είναι ο Δρομέας. Πώς θα τον φτιάχνατε σήμερα;Θα τον αλλάζατε;
Καταρχας δεν έχω σχέση πια με τον Δρομέα. Δηλαδή είμαι κι εγώ θεατής. Αυτός που έφτιαξε τότε τον Δρομέα ήταν ένα παιδί που είχε πολλά κέφια. Τώρα εγώ δεν έχω τόσα πολλά κέφια.
Χάσατε το κέφι σας;
Έχω άλλου είδους κέφι. Δεν θα μπορούσα να φτιάξω σήμερα έναν Δρομέα. Είναι ένα έργο νεανικών χρόνων αυτό. Είναι πολύ νεανικό έργο και διαφορετικό κάτω από μια διαφορετική ιστορική στιγμή.
Μάλιστα. Και μετά από τόσα εμβληματικά έργα, είδαμε και στην παρουσίαση που κάνατε, πραγματικά εμβληματικά έργα, ποιος είναι ο ορίζοντάς σας; Μέχρι πού θέλετε να φτάσετε;
Αυτά τα πράγματα είναι μέρος του χαρακτήρα μου και μέρος του κάρματος που λέμε, της μοίρας. Αυτά έρχονται και δημιουργούνται τα έργα αυτά γιατί υπάρχει ανάγκη να δημιουργηθούν. Όταν σταματήσει αυτή η ανάγκη θα σταματήσω. Το όνειρό μου είναι να απελευθερωθώ και από την τέχνη, να σταματήσω μια μέρα να κάνω τέχνη αλλά δεν το βλέπω.
Η παραγγελία, η κατά παραγγελία δημιουργία σας περιορίζει;
Κοιτάξτε, μην τη λέτε παραγγελία, είναι η επιθυμία. Η επιθυμία δεν με ξενίζει, δεν με περιορίζει. Όταν νιώθω ότι ένας τόπος ή ένας άνθρωπος επιθυμεί ένα έργο δικό μου, θα βρούμε τον τρόπο να το κάνουμε, στο τέλος.
Και πολλά έργα σας έχουν και ένα πολιτικό σχόλιο, έτσι δεν είναι;
Η δημόσια τέχνη είναι κατ’ εξοχήν πολιτική πράξη, διότι απευθύνεται στο πλατύ κοινό. Οτιδήποτε απευθύνεται στο πλατύ κοινό, μία άποψη δηλαδή απέναντι στο πλατύ κοινό, είναι μια πολιτική δράση.
Σας άκουσα να λέτε “δεν είμαι γλύπτης”.
-Ναι.
-Γιατί το είπατε αυτό;
Γιατί εγώ ξεκίνησα από ζωγραφική και έχω μια ζωγραφική δομή. Δηλαδή δεν δουλεύω πολλές φορές σε τρεις διαστάσεις, αλλά δουλεύω σε δύο διαστάσεις. Ο Δρομέας έχει τρεις διαστάσεις. Αλλά έχω κάνει έργα πολλά τα οποία είναι δύο διαστάσεων. Έτσι; Και η προσέγγιση μου είναι ζωγραφική μέσα στον χώρο. Έτσι; Εγώ ζωγραφίζω στον χώρο και χρησιμοποιώ αυτό που λέμε εξαπάτηση. Πολλές φορές βλέποντας τους ορίζοντες νομίζω ότι έχουν προοπτική, ενώ δεν έχουν. Αυτό το βρίσκεις στη ζωγραφική μόνο. Ενώ η γλυπτική είναι πραγματική το ύψος, φάρδος, πλάτος, μήκος.
-Άρα είστε ένας γλύπτης που ζωγραφίζει.
Ναι είμαι ένας γλύπτης που ζωγραφίζει.
Και το αποτύπωμά σας ποιο θέλετε να είναι εδώ;
Δεν είναι ότι ψάχνω για αποτύπωμα. Δεν με ενδιαφέρει το αποτύπωμα. Με ενδιαφέρει αυτή η σχέση με το πλατύ κοινο.
Την οποία όμως νομίζω την έχετε κερδίσει.
Εγώ θεωρώ τον εαυτό μου λαϊκό καλλιτέχνη. Απευθύνομαι στο πλατύ κoινο. Δεν απευθύνομαι στους ειδικούς.
Το πλατύ κοινό σας καταλαβαίνει. Και νομίζω τα λαμβάνει τα μηνύματα, έτσι δεν είναι;
Έτσι είναι, διότι όταν έχεις μια πλήρη κατανόηση αυτού που λες, τότε το λες απλά. Είναι απλά αυτά τα πράγματα, όσο και πολύπλοκες αφετηρίες να έχουν. Όσο και πολύπλοκα να έχουν ξεκινήσει κάποια μηνύματα, όταν τα έχεις κατανοήσει μπορείς να τα πεις και απλά. Οπότε σε καταλαβαίνει ο κόσμος.
